APOE (Apolipoprotein E) proteini, insanların və digər məməlilərin orqanizmində çox mühüm bir rol oynayan bir protein növüdür. O, əsasən yağ metabolizması, lipid daşınması və sinir sisteminin fəaliyyəti ilə əlaqələndirilir. APOE, genetik cəhətdən, bir neçə fərqli formaya (allelə) malikdir və bu genetik müxtəliflik, bir çox xəstəliklərdə, xüsusilə Alzheimer xəstəliyi və kardiyovaskulyar xəstəliklər kimi hallarda əhəmiyyətli bir faktor ola bilər.
1. APOE Proteini və Funksiyası
APOE proteini, əsasən xolesterol və digər lipidləri daşıyan və onları bədənimizdə müxtəlif yerlərə, o cümlədən beynə və digər toxumalara daşıyan bir lipoproteindir. Bu, orqanizmin enerji təminatında və hüceyrə funksiyalarında vacib bir rol oynayır.
- Yağ və Lipid Daşınması: APOE, əsasən lipoproteinlərin (xüsusilə VLDL və IDL kimi) tərkibində yer alır və bu lipoproteinlər vasitəsilə yağları və xolesterolu bədən boyunca daşıyır.
- Sinir Sistemi ilə Bağlantısı: APOE proteini, sinir hüceyrələri arasında lipid mübadiləsinin düzgün şəkildə həyata keçirilməsi və sinaptik funksiyanın qorunması üçün çox vacibdir. Beyindəki neyronlar arasında sinaptik plastiklik və nevrotransmitterlərin funksiyasını yaxşılaşdırmaqda rol oynayır.
- DNT Təmirinə Dəstək: APOE həm də hüceyrə zədələndikdə DNT təmiri və hüceyrə bərpası proseslərində iştirak edir.
2. APOE Geninin Struktur və İrsiyyəti
APOE geninin 3 əsas alleli var: ε2, ε3, və ε4. Bu allellər, APOE proteininin quruluşunda fərqliliklər yaradır və onların fərqli formaları müxtəlif bioloji nəticələrə yol aça bilər.
APOE Geninin Allelləri və Protein Variantları:
- ε2 Alleli (APOE ε2):
- Bu allel, APOE proteinində Cys112 və Cys158 amin turşularını kodlayır.
- Ən az riskli olan APOE allelidir və alzheimer xəstəliyi kimi neyrodegenerativ xəstəliklərə daha az meylli olan bir formadır.
- Yüksək xolesterol səviyyəsini idarə etməyə kömək edə bilər, ancaq bəzi hallarda bu allelin daşınması, hiperlipoproteinemiya və ya hiperlipidemia (yüksək yağ və xolesterol səviyyələri) ilə əlaqələndirilə bilər.
- ε3 Alleli (APOE ε3):
- Bu allel APOE-nin ən çox yayılmış formasıdır (əhalinin 60-70%-ində mövcuddur).
- Neyroloji xəstəliklər və kardiyovaskulyar xəstəliklər üçün nə çox riskli, nə də çox qoruyucu olan bir formadır.
- Genetik olaraq neytral bir allel olaraq qəbul edilir.
- ε4 Alleli (APOE ε4):
- Bu allel APOE proteinində Arg112 və Arg158 amin turşularını kodlayır.
- Ən yüksək riskli formadır və Alzheimer xəstəliyi, kardiyovaskulyar xəstəliklər və strok kimi hallarla əlaqələndirilir.
- APOE ε4 allelinin varlığı, xüsusilə Alzheimer xəstəliyi riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
- Bir ε4 alleli daşıyanlarda Alzheimer riski təxminən 2-3 dəfə artır.
- İki ε4 alleli daşıyanlarda isə bu risk daha da yüksəkdir və Alzheimer xəstəliyinin erkən başlanmasına səbəb ola bilər.
3. APOE və Alzheimer Xəstəliyi
Alzheimer xəstəliyi (AD) ilə əlaqəli olan ən çox tədqiq edilmiş genetik faktor APOE ε4 allelidir. APOE ε4 alleli, beynin müxtəlif bölgələrində beta-amiloid adlı zəhərli proteinlərin yığılmasına səbəb olur. Bu yığım, nevrodegenerasiya və nevroplastikliyə zərər verərək Alzheimer xəstəliyinin inkişafına şərait yaradır.
APOE ε4 və Alzheimer Xəstəliyi:
- Alzheimer Xəstəliyinin Yüksək Riskini Təşkil Edir: APOE ε4 alleli olan şəxslərdə, beynin hipokampus və korteks kimi əhəmiyyətli bölgələrində beta-amiloid yığılması daha çox müşahidə olunur.
- Riskin Artması: Əgər bir şəxs hər iki valideyndən APOE ε4 alleli alarsa, Alzheimer riski daha da yüksəkdir. Həmçinin, bir ε4 alleli olan şəxslərdə Alzheimer xəstəliyinin yaşla əlaqədar olaraq inkişaf etməsi ehtimalı artır.
- Erkən Başlanğıc: APOE ε4 alleli olan insanlarda Alzheimer xəstəliyi daha erkən yaşlarda başlaya bilər.
4. APOE və Kardiyovaskulyar Xəstəliklər
APOE proteini həmçinin kardiyovaskulyar xəstəliklər ilə də əlaqəlidir, xüsusən arterial damar xəstəlikləri (Ateroskleroz) ilə. APOE’nin fərqli allelləri, yağların, xüsusilə xolesterolun, hüceyrələr arasında necə daşındığını və metabolizə olunduğunu təsir edir.
APOE və Xolesterol:
- APOE ε2 alleli, daha az xolesterolun qan dövranında səviyyəsini yüksəldərək, hiperlipoproteinemiya (yağ və xolesterol səviyyəsinin yüksəlməsi) ilə əlaqələndirilir.
- APOE ε3 və APOE ε4 allelləri, xolesterolun idarə edilməsində fərqli təsirlər göstərir. APOE ε4 alleli, xolesterol və lipoprotein səviyyələrini artıraraq kardiyovaskulyar xəstəliklər riskini yüksəldə bilər.
5. APOE və Hipertansiyon (Yüksək Təzyiq)
Araşdırmalar göstərir ki, APOE ε4 alleli olan şəxslər, həmçinin hipertansiyon (yüksək təzyiq) inkişaf riski ilə daha çox əlaqələndirilir. Bu, APOE ε4‘ün damarların və qan dövranının işləməsini dəyişdirməsi nəticəsində baş verir.
6. APOE Genetik Testləri
APOE geninin allellərini təhlil etmək üçün genetik testlər mövcuddur. Bu testlər, Alzheimer xəstəliyi və digər nevroloji xəstəliklərin riski ilə əlaqəli olaraq, genetik meylləri müəyyən etmək üçün istifadə oluna bilər. Lakin, bu testlərin nəticələri diaqnoz qoymaq üçün yeganə göstərici deyil. Çünki Alzheimer xəstəliyi çox mürəkkəb və çoxsaylı faktorların təsiri ilə inkişaf edir (genetik, ətraf mühit, həyat tərzi və s.).
7. APOE-nin Müalicə Potensialı
APOE proteini, həmçinin müxtəlif neyroloji və kardiovaskulyar xəstəliklərin müalicə potensialı olan sahələrdə araşdırılır. Məsələn:
- APOE-modulyasiya edən dərmanlar: Araşdırmalar APOE-nin fəaliyyətini tənzimləyərək Alzheimer xəstəliyinin müalicəsinə dair dərmanların inkişaf etdirilməsini hədəfləyir.
- Genetik Terapiya: APOE geninin düzəldilməsi və ya modifikasiyası ilə Alzheimer xəstəliyini müalicə etməyə çalışırlar.
Nəticə
APOE proteini və onun genetik formaları (ε2, ε3, ε4) bioloji proseslərdə mühüm rol oynayır və bir çox xəstəliklərin, xüsusən Alzheimer xəstəliyi və kardiyovaskulyar xəstəliklər ilə əlaqələndirilir. Genetik testlər APOE allellərinin müəyyənləşdirilməsində istifadə edilə bilər və bu, bə
