APP (Apolipoprotein E) geni, Alzheimer xəstəliyi ilə əlaqəli olduğu bilinen bir genetik strukturdur. APP, həmçinin Amyloid Precursor Protein (Amyloid əvvəlcədən precursor protein) olaraq da tanınır. Bu protein, insan bədənində çox mühüm bir rol oynayan və sinir hüceyrələrində yerləşən bir proteindir. APP proteininin yığılması və onun türevlerinden biri olan beta-amiloidin formalaşması, Alzheimer xəstəliyinin başlıca patogenetik mexanizmində mühüm rol oynayır.
1. APP Geninin Funksiyası
APP geni, Apolipoprotein E ilə əlaqəli olmaqla, amyloid prekursor proteinini (APP) kodlayır. Bu protein, bədənin müxtəlif bölgələrində müxtəlif funksiyaları yerinə yetirir, amma ən çox nerv sistemində olan aktivliyi ilə diqqət çəkir.
APP’nin Bioloji Funksiyaları:
- Neuroprotektsiya: APP, sinir hüceyrələrinin sağ qalmasını təmin edən, neuronların üzərindəki sinaptik plastisiteni dəstəkləyən və onların daha sağlam fəaliyyət göstərməsini təmin edən bir proteindir.
- Sinyal Yolaq Təşkilatları: APP həmçinin müxtəlif siqnal yolaqlarını tənzimləyir, xüsusilə neurotropik faktorlar ilə əlaqədar yolaqlarda rol oynayır.
- Sinaptik Aktivlik: APP, hüceyrələrarası əlaqələrdə rol oynayaraq sinir hüceyrələrinin əlaqələndirilməsində və onların sinaptik fəaliyyətində iştirak edir.
2. APP və Alzheimer Xəstəliyi
Alzheimer xəstəliyi ilə APP geninin əlaqəsi, beta-amiloid adlanan zəhərli bir protein türevinin formalaşması ilə sıx bağlıdır. Beta-amiloid proteini, APP proteininin bir parçalanma məhsuludur.
Beta-Amiloid və Alzheimer:
- Beta-amiloidin yığılması, beyindəki sinir hüceyrələri arasındakı əlaqələrə zərər verir, sinaptik əlaqələri poza bilər və nəticədə sinir hüceyrələrinin ölməsinə səbəb olar.
- Amyloid Plaques: Alzheimer xəstəliyinin patoloji xüsusiyyətlərindən biri, beyində amyloid plaklarının yığılmasıdır. Bu plaklar, beta-amiloidin agreqasiya etməsi nəticəsində yaranır. Amyloid plakalara məruz qalan sinir hüceyrələri funksiyalarını itirər və bu da Alzheimer xəstəliyinin simptomlarına səbəb olur.
3. APP Geninin Struktur və Genetik Variyasyonları
APP geni 21-ci xromosomda yerləşir və genin sıralanması təxminən 7700 bazadan ibarətdir. APP proteini, uzun bir polipeptid zəncirindən ibarət olur. Bu polipeptid, bir neçə müxtəlif izoformu əmələ gətirir ki, bu da APP-nin funksiyasını və onun Alzheimer xəstəliyinin inkişafındakı rolunu təsir edə bilər.
APP Geninin Polimorfizmləri:
APP genində baş verən müxtəlif genetik polimorfizmlər (variants) Alzheimer xəstəliyinin inkişafında mühüm rol oynaya bilər. Bu polimorfizmlər, beta-amiloidin yığılma sürətini və miqdarını təsir edə bilər.
4. APP və Alzheimer Xəstəliyi: Genetik Təsir
APP genində baş verən mutasiyalar, Erkən Başlayan Alzheimer Xəstəliyi (early-onset Alzheimer disease) ilə əlaqələndirilir. Bu mutasiyalar beta-amiloidin çoxalmasına və plakaların daha sürətli yığılmasına səbəb olur.
- APP geninin mutasiyaları (ən çox APP K717N və APP V717I mutasiyaları) baş verən hallarda, Alzheimer xəstəliyinin başlanğıcı 30-50 yaş arasında ola bilər, bu da təbii yaşlanma ilə əlaqəli Alzheimer xəstəliyinin çox erkən yaşda başlamağına səbəb olur.
- Alzheimerin Familial Forması: APP genindəki mutasiyalar, Alzheimer xəstəliyinin irsi formalarına səbəb ola bilər. Bu mutasiyalar beta-amiloidin yığılmasını sürətləndirir və nəticədə xəstəliyin erkən başlanmasına gətirib çıxarır.
5. APP Geninin Digər Tətbiqləri
APP geninin tədqiqatı yalnız Alzheimer xəstəliyi ilə məhdudlaşmır. APP-nin digər funksiyaları da müxtəlif sahələrdə araşdırılır:
- Sinir hüceyrələrinin inkişafı və bərpası: APP, sinir hüceyrələrinin inkişafı və onların müalicə olunması prosesində mühüm rol oynayır. Bu səbəbdən, APP geninin və onun funksiyalarının öyrənilməsi, neyroloji xəstəliklərə qarşı yeni müalicə üsullarının inkişafına kömək edə bilər.
- Kanser Tədqiqatları: APP-nin sinir hüceyrələri ilə əlaqəsi olduğu kimi, bəzi tədqiqatlar onu digər toxumalarda, o cümlədən bədəndəki bəzi xərçəng hüceyrələrində də tapmışdır. Bu sahə hələ də tədqiqat mərhələsində olsa da, APP-nin kanserin inkişafı ilə əlaqəli olub-olmaması mövzusu üzərində işlər davam edir.
6. APP Genetik Testləri
Alzheimer xəstəliyi ilə əlaqəli olaraq APP geninin sıralanması və test edilməsi, xəstəliyin erkən diaqnozu üçün əhəmiyyətli ola bilər. NGS (Next-Generation Sequencing) və digər genetik testlər vasitəsilə APP genindəki mutasiyalar və polimorfizmlər aşkar edilə bilər. Bu, genetik olaraq risk altında olan insanları erkən müalicə planları ilə təmin edə bilər.
- Genetik Testlər: APP geninin sıralanması, Alzheimer xəstəliyinin irsi formalarının diaqnozu üçün vacibdir. Xüsusilə erkən yaşlarda Alzheimer inkişaf edən şəxslərdə bu testlər, genetik səbəbləri müəyyən etmək üçün istifadə edilir.
7. Alzheimerin Müalicəsi və APP
Alzheimer xəstəliyinin müalicəsi və APP geninin funksiyalarının tədqiqi, müasir müalicə yanaşmalarının inkişafında mühüm yer tutur. Son tədqiqatlar, beta-amiloidin yığılmasını azaltmağa çalışan dərmanları araşdırır, çünki bu yığılmalar Alzheimerin əsas səbəbidir.
- Beta-amiloid bağlayan dərmanlar: Bu dərmanlar, APP tərəfindən yaranan beta-amiloidin yığılmasının qarşısını almağa çalışır. Məqsəd, Alzheimer xəstəliyinin simptomlarını yavaşlatmaq və ya dayanıdırmaqdır.
- Genetik Mühəndislik və Gen Terapiyası: APP genindəki mutasiyaların düzəldilməsi və beta-amiloidin yığılmasının qarşısının alınması məqsədilə gen terapiyası və CRISPR kimi texnologiyalar üzərində tədqiqatlar aparılır.
Nəticə
APP geni, Alzheimer xəstəliyi ilə sıx bağlı olan bir genetik elementdir. APP proteini, sinir hüceyrələrində vacib funksiyalar yerinə yetirərkən, onun parçalaması nəticəsində yaranan beta-amiloidin yığılması Alzheimerin patoloji xüsusiyyətlərinin əsasını təşkil edir. APP genindəki mutasiyalar, Alzheimerin erkən başlanmasına və onun irsi formalarının inkişafına səbəb ola bilər. APP geninin və onun tərkibindəki dəyişikliklərin tədqiqi, Alzheimerin müalicəsi üçün yeni üsulların inkişaf etdirilməsinə kömək edir.
