Diabet Pəhrizi: Ümumi Məlumat və Tövsiyələr
Diabet, qan şəkərinin (qlükozanın) normal səviyyələrdən yüksək olması ilə xarakterizə olunan bir xəstəlikdir. Bu vəziyyət, ya bədənin insulin istehsal etməməsi, ya da insulinin bədən tərəfindən düzgün istifadə edilməməsi nəticəsində yaranır. Diabetin iki əsas növü var: Tip 1 və Tip 2. Hər iki növün idarə edilməsi və müalicəsində pəhrizin rolu çox önəmlidir.
1. Diabet Pəhrizinin Əsas Məqsədləri
Diabetli şəxslər üçün pəhrizin əsas məqsədi qan şəkərinin səviyyəsini stabil saxlamaq və komplikasiyaların qarşısını almaqdır. Yaxşı tənzimlənmiş bir pəhriz, aşağıdakı məqsədlərə xidmət edir:
- Qan şəkərinin sabitləşdirilməsi,
- Sağlam çəkinin saxlanması,
- Ürək-damar sağlamlığının qorunması,
- Diabetin komplikasiyalarının (göz, böyrək, sinir sistemi problemləri) qarşısının alınması.
2. Diabet Pəhrizində Nələrə Diqqət Edilməlidir?
Karbohidratlar
Diabet pəhrizində ən vacib elementlərdən biri karbohidratların idarə edilməsidir. Karbohidratlar bədənin qan şəkərinə təsir göstərən əsas qidalardır. Buna görə də, kompleks karbohidratlar (lifli və az şəkərli qidalar) seçilməli, sadə karbohidratlardan (şəkərli qidalar, şirniyyatlar) qaçınılmalıdır.
- Kompleks karbohidratlar: Tam taxıllar (yulaf, buğda, qəhvəyi düyü), tərəvəzlər, paxlalılar.
- Sadə karbohidratlar: Şəkərli içkilər, şəkərli qidalar, bəzi şirniyyatlar.
Porsiya Nəzarəti
Diabetli şəxslər üçün porsiya nəzarəti çox vacibdir, çünki həddindən artıq qida qəbul etmək qan şəkərinin ani yüksəlməsinə səbəb ola bilər. Kiçik, lakin tez-tez yemək, qan şəkərini idarə etməyə kömək edir.
Yağlar
Yağların növü də pəhrizin vacib hissəsidir. Sağlam yağlar, məsələn, zeytun yağı, avokado, badam və qoz kimi qidalar, ürək sağlamlığını qorumağa kömək edir. Trans yağlardan və doymuş yağlardan qaçınmaq lazımdır.
- Sağlam yağlar: Zeytun yağı, avokado, qoz.
- Zərərli yağlar: Qızardılmış yeməklər, hazır qida və bəzi margarinlər.
Proteyinin Rolu
Proteinlər, qan şəkərinin səviyyəsini tənzimləməyə və uzun müddət toxluq hissi yaratmağa kömək edir. Ləzzətli və yağlı qidalardan qaçaraq, az yağlı və yüksək keyfiyyətli protein mənbələri seçilməlidir.
- Yüksək keyfiyyətli proteinlər: Toyuq, balıq, yumurta, fasulye, düyü və noxud.
Lifli Qidalar
Lif, həzm sistemini yaxşılaşdırır və qan şəkərinin tədricən yüksəlməsinə kömək edir. Lifli qidalar, həmçinin qəbizlik kimi problemlərin qarşısını alır və ürək-damar sağlamlığını qoruyur.
- Lifli qidalar: Tərəvəzlər, meyvələr (amma ölçülərə diqqət yetirin), tam taxıllar.
Şəkər və Şirin Qidalar
Şəkərli içkilər və qida maddələri qan şəkərini sürətlə yüksəldir və diabetin idarə edilməsini çətinləşdirir. Buna görə də, şəkərli qidalardan qaçınmaq, əvəzində təbii şirinlik verən meyvələrdən istifadə etmək tövsiyə olunur.
3. Diabet Pəhrizi üçün Yaxşı Qida Seçimləri
Səhər yeməyi:
- Yulaf ezmesi və ya tam taxıl çörəyi,
- Yumurta (qaynadılmış və ya bişmiş),
- Avokado və ya tərəvəzlər,
- Bir az badam və ya fındıq.
Nahar:
- Toyuq, balıq və ya tofu (vegetarian seçim),
- Qəhvəyi düyü və ya kinoa,
- Böyük salat (zeytun yağı və limonlu sos ilə),
- Yalnız az şəkərli tərəvəzlər (brokoli, ispanaq, kələm).
Axşam yeməyi:
- Sobanı qovurulmuş balıq (somon, tuna),
- Qızardılmış tərəvəzlər (qırmızı bibər, zucchini, qovrulmuş yerkökü),
- Az şəkərli kartof və ya quinoa.
Yemək Arası Snacks:
- Yunan yoğurdu (şəkərsiz),
- Bir neçə qoz və ya badam,
- Hər hansı bir tərəvəz (xiyar, pomidor).
4. Diabet Pəhrizində Nələrdən Çəkinmək Lazımdır?
- Şəkərli içkilər: Cola, şirin çaylar, meyvə şirələri.
- Beyaz çörək və ya çörək məhsulları: Düyü, ağ çörək, makaron.
- Şirniyyatlar və şirin qidalar: Tortlar, şokoladlar, qənnadı məhsulları.
- Qızardılmış və işlənmiş qidalar: Fast food, qablaşdırılmış qidalar.
- Yüksək glisemik indeksə sahib qidalar: Şəkərli və unlu qidalar.
5. Diabet və Fiziki Aktivlik
Pəhriz yalnız diabetin idarə edilməsindəki yeganə amil deyil. Mütəmadi fiziki fəaliyyət (gündə 30 dəqiqə yüngül idman) qan şəkərini tənzimləməyə kömək edir, əzələ kütləsini artırır və insulin müqavimətini azaldır.
6. Diabetin Müalicəsi və Nəzarəti
Diabetli şəxslər üçün pəhriz yalnız bir hissədir; bununla yanaşı, insulin müalicəsi, dərmanlar və mütəmadi qan şəkəri ölçüləri də vacibdir. Pəhriz planı, həkim və ya dietoloq tərəfindən fərdi şəkildə hazırlanmalıdır.
Nəticə
Diabet pəhrizi, qan şəkərinin idarə edilməsi və sağlamlıq vəziyyətinin qorunması üçün vacibdir. Sağlam, balanslı və lifli qidalar, düzgün porsiya nəzarəti və şəkərli qidalardan qaçınmaq, diabetli şəxslər üçün sağlam həyat tərzinin əsas prinsiplərindəndir. Hər bir fərd üçün ən yaxşı pəhriz planını seçmək üçün həkim və dietoloqla məsləhətləşmək vacibdir.
